Matvendni (fæðunýfælni og fæðusérviska) er algeng hjá börnum á leikskólaaldri en eldist svo oftast af þeim nema hjá þeim börnum sem hafa taugaþroskaraskanir á borð við ADHD og/eða einhverfurófsröskun. Nánar má lesa um matvendni á vefsíðunni okkar.
Matvendni er hegðun sem er á rófi eins og nánast öll önnur hegðun, og má líta svo á að ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder) sé innst á þessu rófi. Einkenni matvendni geta verið allt frá því að vera væg yfir í að vera mjög sterk og takmarkandi fyrir fæðuval. Þegar matvendni er orðin mjög alvarleg getur hún farið að skerða lífsgæði og þroska barna auk þess að hafa verulega neikvæðar afleiðingar fyrir alla fjölskylduna, enda geta þungar áhyggjur kviknað þegar barn borðar lítið og fábreytt.
ARFID greiningin var fyrst sett fram sem klíniskur vandi árið 2013. Mikilvægt er að rugla ARFID ekki saman við væga fæðunýfælni (þegar barn þorir ekki eða vill ekki smakka nýja fæðutegund) eða fæðusérvisku sem ekki er takmarkandi fyrir heilu fæðuflokkana (t.d. þegar barn vill ekki sveppi eða rúsínur í mat en borðar almennt vel).
ARFID hefur verið flokkað sem átröskun en skiptar skoðanir eru á því hvort hún sé átröskun sem slík, eða ýktari endi matvendni ásamt miklum kvíðaeinkennum. Mikilvægt er að vinna með kvíðaeinkenni samhliða mikilli matvendni.
ARFID er skilgreint í ameríska geðgreiningarkerfinu (DSM) og í Alþjóðlegu tölfræðiflokkun sjúkdóma og skyldra heilbrigðisvandamála (ICD).
- DSM-5: kóði 307.59
- ICD-11: kóði 6B83
Greiningarskilmerki DSM-5 fyrir ARFID eru eftirfarandi:
A) Truflun á fæðuinntöku eða raskaðar átvenjur (t.d. áhugaleysi á mat eða því að borða; forðun vegna skynrænna eiginleika fæðu [áferðar, bragðs, útlits, hljóðs, lyktar, snertingar]; áhyggjur af neikvæðum afleiðingum þess að borða) sem sýnir sig í viðvarandi skorti á að mæta næringar- og/eða orkuörf og tengist einu (eða fleiri) af eftirfarandi:
- Verulegt þyngdartap (eða að ná ekki væntri þyngdaraukningu eða skertur vöxtur hjá börnum)
- Verulegur næringarskortur
- Að þurfa fæðugjöf um slöngu (enteral) eða næringarviðbót um munn
- Greinileg áhrif á sálfélagslega virkni
B) Röskunin skýrist ekki betur af skorti á fæðuframboði eða af menningarlega viðurkenndum venjum
C) Röskunin á sér ekki eingöngu stað samhliða sjálfssvelti (Anorexia Nervosa) eða lotugræðgi (Bulimia Nervosa), og engar vísbendingar eru um truflun á hvernig líkamsþyngd eða -lögun er upplifuð
D) Röskuð fæðuinntaka orsakast ekki af öðru læknisfræðilegu ástandi eða geðröskun. Þegar átvenjurnar eiga sér stað samhliða öðru ástandi eða röskun, þurfa þær að vera það alvarlegar að þær réttlæti sjálfstæða klíníska athygli og greiningu
Það gildir þó einu undir hvaða flokk röskunin fellur þegar kemur að því að aðstoða barnið og fjölskylduna; gríðarlega mikilvægt er að barnið fái aðstoð við að læra að borða fjölbreyttari fæðu sem og kvíðanum sem oft er undirliggjandi. Þá er mikilvægt er að útiloka vandamál tengd inntöku, kyngingu og meltingu áður en byrjað er að meðhöndla einkenni matvendni.
ARFID og alvarleg matvendni almennt hafa sterka fylgni við einkenni einhverfu og er talið að allt að þriðjungur barna með ARFID séu einnig með einhverfu. Hugsanlega á það sama við um aðrar taugaþroskaraskanir eins og ADHD, enda er samsláttur við einhverfu algengur. Skortur er á rannsóknum á því hversu stórt hlutverk kvíði spilar í alvarlegri matvendni. Mögulegt er að börn með erfiðleika t.d. við að kyngja eða meltingarvanda og hægðatregðu geti upplifað kvíða tengt því að borða vegna meðfylgjandi óþæginda, s.s. köfnunartilfinningu eða magaverkja og getur sá kvíði yfirfærst á heilu fæðuflokkana. Börn með taugaþroskaraskanir eiga líka til að gleyma að borða ef þau finna ekki fyrir svengd. Krefjandi aðstæður geta einnig magnað upp kvíða svo sem þrýstingur á hvað, hvenær og hversu mikið eigi að borða. Mikilvægt er að hafa í huga að mörg börn með matvendni glíma við flókna skynupplifun sbr. að þola illa áferð af tiltekinni fæðu (kekkir í mat, mjúk eða gelkennd áferð t.d. í hafragraut) eða eiga erfitt með umhverfishljóð (t.d. í matsal). Sjónrænt áreiti eins og fræ í matnum, getur líka reynst mjög erfitt. Þess vegna þurfa börn með taugaþroskaraskanir meiri æfingu og tíma en önnur börn til að nálgast þessi áreiti og venjast þeim. Slíkt ferli getur tekið tíma og mikla þolinmæði óháð því hvort matvendnin flokkast sem ARFID eða ekki. Fyrir greiningu á ARFID þarf að liggja fyrir uppvinnsla fagfólks með viðurkenndum mælitækjum, þar sem unnið er eftir gagnreyndum leiðbeiningum. Stuðningur og meðferð þjónar tilgangi óháð greiningu.